"90.A.1. Zdanie podrzędne (określające) zawsze
oddzielamy przecinkiem od zdania nadrzędnego bez względu na kolejność
tych zdań, np.
(J. Parandowski)
(J. Sławiński)
a)
Zdanie podrzędne wplecione w zdanie nadrzędne musi być wydzielone
przecinkami z obu stron — bez względu na typ spójnika następującego po
owym zdaniu podrzędnym:
(K. Makuszyński)
"90.A.2. Zdanie podrzędne jest zwykle wprowadzane przez jeden z następujących wyrazów (spójników, zaimków lub partykuł):
aby, acz, aczkolwiek, albowiem, azali, aż, ażeby;
bo, boć, bowiem, by, byle, byleby;
chociaż, chociażby, choć, choćby, chybaby, chyba że, chyba żeby, co, cokolwiek, czy, czyj;
dlaczego, dlatego, dlatego że, dokąd, dokądkolwiek, dopiero, dopiero gdy, dopóki;
gdy, gdyby, gdyż, gdzie, gdziekolwiek;
ile, ilekolwiek, ilekroć, ile razy, ile że, im, iż, iżby;
jak, jakby, jak gdyby, jaki, jakikolwiek, jakkolwiek, jako, jakoby, jako że, jakżeby, jeśli, jeśliby, jeżeli, jeżeliby;
kędy, kiedy, kiedykolwiek, kiedyż, kim, kogo, komu, kto, ktokolwiek, którędy, który;
ledwie, ledwo;
mimo iż, mimo że;
na co, niech, nim;
odkąd, o ile;
po co, po czym, podczas gdy, pomimo iż, pomimo że, ponieważ, póki, przy czym;
skąd, skądkolwiek, skoro;
tak jak, tylko że, tym bardziej że;
w miarę jak, wprzód nim, w razie gdyby;
za co, zaledwie, zanim, zwłaszcza gdy, zwłaszcza jeżeli, zwłaszcza kiedy, zwłaszcza że;
że, że aż, żeby.
UWAGA
1: Należy jednak pamiętać o niestawianiu przecinka w utartych zwrotach i
frazeologizmach, które często są wprowadzane przez jeden z wymienionych
powyżej spójników. Do najczęściej spotykanych tego typu konstrukcji
należą następujące połączenia — traktowane nie jako zdania podrzędne,
lecz jako pojedyncze okoliczniki:
jak z bicza trzasł, kto wie co, leżeć jak ulał, nie wiadomo kiedy, nie wiedzieć po co, po raz nie wiem który, uciec gdzie pieprz rośnie, wiedzieć co w trawie piszczy.
Należałoby
tym samym odróżniać wypowiedzenia strukturalnie identyczne, które
nabierają zróżnicowanego znaczenia jedynie przez zastosowanie lub
pominięcie przecinka, np.
Kto wie co by się wtedy z nim stało. (= Nikt nie wie, co by się wtedy z nim stało),
ale: Kto wie, co by się wtedy z nim stało? (= Który z was wie, co by się wtedy z nim stało?),
Nie wiadomo kiedy zrobiła się z niej kolubryna. (= Niepostrzeżenie zrobiła się z niej kolubryna),
ale: Nie wiadomo, kiedy zrobiła się z niej kolubryna. (= Nie jest jasne, kiedy zrobiła się z niej kolubryna).
UWAGA
2: Przecinek należy również pominąć przed zaimkami względnymi
wprowadzającymi takie pozorne zdania podrzędne, które nie są rozwijane,
np.
Nie dostał kolacji i nie miał pojęcia dlaczego.
Postanowił kupić mieszkanie, lecz nie wiedział kiedy.
Wiadomo co. – ale: Wiadomo, co wolno.
Wiemy kto. – ale: Wiemy, kto to.
Nie wiem jak. – ale: Nie wiem, jak dalej." (
klik)
"90.B.1. Nie rozdziela się przecinkiem połączeń partykuł, spójników i przysłówków ze spójnikami, np.
chyba że,
chyba żeby,
ile że,
jak gdyby,
jako że,
mimo że,
pomimo to,
pomimo że,
tylko że,
tym bardziej że,
właśnie gdy,
właśnie jak,
właśnie kiedy,
podczas gdy,
zwłaszcza gdy,
zwłaszcza jeżeli,
zwłaszcza kiedy,
zwłaszcza że. Przecinek należy postawić przed całym wyrażeniem (jest to tzw. cofanie przecinka). Przykłady:
Nie chciał się położyć, pomimo że był śpiący.
Napiszę na pewno, chyba żebym zapomniał." (
klik)
"90.B.2. Połączenia przysłówków, zaimków lub wyrażeń
przyimkowych ze spójnikami oddzielamy przecinkiem wówczas, gdy na
przysłówek, zaimek lub wyrażenie przyimkowe pada akcent zdaniowy;
mówiąc, wyróżnimy te wyrazy za pomocą akcentu, a w miejscu przecinka
zrobimy pauzę oddechową, np.
Powinieneś postępować tak, aby nikogo nie skrzywdzić.
Wzbogacił się wówczas, gdy odziedziczył duży spadek.
Cenię go tym bardziej, że jest człowiekiem wspaniałomyślnym.
Zanieś tę książkę tam, skąd ją przyniosłeś.
W
powyższych przykładach przysłówki, zaimki lub wyrażenia przyimkowe
pełnią funkcję okoliczników w zdaniach głównych. Używając odpowiednich
okoliczników, podkreślamy czas (wówczas), sposób (tak), stopień (tym bardziej) oraz miejsce (tam).
Wyrażenia o identycznej lub podobnej budowie występują również w
funkcji spójników zestawionych; w takich wypadkach należą one do zdania
podrzędnego, a przecinek stawiamy przed nimi:
Powinieneś postępować szlachetnie, tak aby nikogo nie skrzywdzić.
Wzbogacił się, wówczas gdy odziedziczył duży spadek.
Zanieś tę książkę, tam skąd ją przyniosłeś.
Jeśli jednak pierwszy człon takiego połączenia poprzedzony jest dodatkowym określeniem typu: dopiero, właśnie, przecinek stawiamy między jego składnikami:
Zadzwonię do ciebie dopiero wtedy, gdy skończę rozmowę z interesantem.
Zanieś tę książkę właśnie tam, skąd ją przyniosłeś.
Najczęściej spotykanymi połączeniami tego typu są:
dlatego iż,
dlatego że,
dopiero gdy,
podobnie jak,
potem gdy,
tak aby,
tak by,
tak iż,
tak jak,
tak jakby,
tak że,
tak żeby,
taki jak,
taki sam jak,
tam gdzie,
tam skąd,
ten sam co,
teraz gdy,
to co,
tym bardziej iż,
tym bardziej że,
w miarę jak,
wprzód nim,
wtedy gdy,
z chwilą gdy." (
klik)
"90.B.3. Nie rozdziela się dwóch sąsiadujących spójników, spójnika i zaimka względnego, zaimka względnego i spójnika, typu
a choć,
a gdy,
a jeśli,
a kiedy,
a mianowicie,
a ponieważ,
a więc,
a że,
i choć,
który jeśli,
że aby,
że gdy,
że jeśli, np.
Często chadzał na spacery, a gdy się zmęczył, siadał zawsze na tej samej ławce.
Opowiadał wszystkim, że gdy wygra dużo pieniędzy, rozda je ubogim.
Przyrzekł mi, że jeśli będzie trzeba, zawsze mi pomoże.
Zdania
tego typu możemy jednak wydzielić dwoma przecinkami lub dwoma
myślnikami, gdy chcemy podkreślić, że są zdaniami wtrąconymi:
Wrócił z zagranicy i, choć potrzebował odpoczynku, rzucił się w wir codziennych zajęć.
Opowiadał wszystkim, że — gdy wygra dużo pieniędzy — rozda je ubogim." (
klik)
"90.B.4. Imiesłów zakończony na
-ąc,
-łszy,
-wszy
— bez względu na to, jak interpretujemy jego funkcję w zdaniu — w
zasadzie oddziela się przecinkiem wraz z ewentualnymi jego określeniami
od poprzedzającej go lub następującej po nim reszty zdania lub wydziela
się go przecinkami, jeśli jest wtrącony w zdanie (por.
Aneks I – Interpunkcja):
Patrząc z bliska na telewizor, męczysz wzrok.
Wlókł się, kulejąc, brzegiem lasu.
Obudziwszy się, o niczym już nie pamiętał.
Przeskoczywszy rów, znalazł się już na swoim polu.
Uczniowie, słuchając napomnień, spoglądali na siebie z zakłopotaniem.
Dzięki temu, robiąc nadal swoje, nikomu się nie narażali.
UWAGA: W odniesieniu do imiesłowu wyjąwszy (= oprócz) jednak przecinek się pomija: Wyjąwszy słodycze nie miał żadnych słabości.
a) Przecinka nie stawia się pomiędzy zwrotem imiesłowowym a bezpośrednio poprzedzającym go spójnikiem (np. i, a, iż, że) lub zaimkiem względnym (np. jaki, który, co):
Nie spodziewał się, że napisawszy bardzo dobry artykuł, będzie go musiał jeszcze poprawiać.
Gonzalo pędem biegł z obawy, żeby tamci jemu w tłumie nie zginęli, i odnalazłszy ich, mnie znaki dawał, bym pośpieszał.
(W. Gombrowicz)
b)
Wyjątek możemy uczynić tylko w wypadkach, gdy chcemy podkreślić, że po
spójniku nastąpiło zawieszenie głosu, tzn. że zdanie ma charakter
wtrącony, np.
Powiedziała, że ma nas dość i obróciwszy się na pięcie, wyszła.
Powiedziała, że ma nas dość i, obróciwszy się na pięcie, wyszła.
W
pierwszym przykładzie informujemy jedynie o dodatkowych okolicznościach
towarzyszących wydarzeniu. W drugim dorzucamy poboczną informację, a
zawieszając głos, zapowiadamy, że zaskoczy ona słuchacza." (
klik)
